Radioterapija (zračenje)

Radioterapija je način lečenja bolesnoga tkiva visokoenergijskim zračenjem uz što veću zaštitu okolnoga, zdravog tkiva.Provodi se x-fotonima, γ-fotonima, visokoenergijskim elektronima, a moguće je primeniti i druge visokoenergijske čestice. Uz hirurgiju, radioterapija je osnovni lokalni modalitet lečenja onkoloških bolesnika.Radioterapija se ordinira 5 dana u nedelji(ponedjeljak-petak), najčešće 5-6 nedelja.

Osnovna podela radioterapije je na teleradioterapiju i brahiradioterapiju.

Teleradioterapija je oblik radioterapije kod kojeg se izvor zračenja nalazi izvan tela (na udaljenosti oko 80-100 cm). Ovaj oblik radioterapije provodi se linearnim akceleratorom i kobaltnom jedinicom.

Brahiradioterapija je oblik terapije pri kojem se radioaktivni materijal aplicira u bolesnikovo telo.

Cilj radioterapije: kurativna i palijativna

Kurativna radioterapija koju provodimo radikalnim dozama zračenja, može biti neoadjuvantna, primarna i adjuvantna.

Neoadjuvantna radioterapija se vrši u slučajevima lokalno uznapredovale bolesti s ciljem smanjenja stadijuma bolesti, što omogućava radikalni hirurški zahvat, odnosno izbegavanje mutilirajućih operacija.

Primarna se radioterapija aplicira kada zbog medicinskih ili osobnih razloga u bolesnika ne možemo provesti drugi oblik lečenja, koji inače preferiramo.

Adjuvantna (pridružena) radioterapija oblik je lokalnog lečenja zloćudne bolesti koji primenjujemo nakon provedenog drugog oblika lokalnog lečenja (najčešće hirurško) radi sprečavanja bolesti na mestu koje zračimo.

Palijativna radioterapija ima zadatak prevenirati pojavu simptoma (bol, frakture…) ili smanjiti intenzitet postojećih simptoma.

NEŽELJENE POSLEDICE RADIOTERAPIJE

Kožne reakcije su najčešće među svim tkivnim reakcijama. Iako je većina kožnih promena reverzibilna , koža se nikad potpuno ne oporavlja od posledica zračenja. Razlikujemo rane i kasne kožne reakcije:

Rane kožne reakcije su:

  • Eritem kao posledica nakupljanja krvi u kapilarama kože ,pojavi se unutar 24 sata nakon početka radijacije , a u iduća 2-3 dana izbledi te se ponovo pojavi u drugoj nedelji zračenja uz postupno pojačavanje.
  • Suva deskvamacija ili ljuštenje kože
  • Vlažna deskvamacija
  • Pigmentacija kože
  • Epijacija (gubitak dlaka) – nakon epilacije kosa može ponovno narasti, ali obično nije iste kvalitete i gustoće kao pre radioterapije.

Kasne kožne reakcije su teleangiektazija kože(proširenje malih krvnih žila) i drvenasti fibrozni infiltrat na nekad ozračenom području.

Kasne kožne reakcije su teleangiektazija kože(proširenje malih krvnih žila) i drvenasti fibrozni infiltrat na nekad ozračenom području.

Nemoguće je izbeći sve kožne reakcije prigodom zračenja. Savetuje se kožu štititi od svih fizikalnih nadražaja te higijenom sprečiti moguće infekcije. Kod vlažne deskvamacije kožu mazati 1%-tnom rastvorom gentiana violet . Nakon završene radioterapije kožu štititi od vanjskih podražaja, napose od sunca, te je mazati protektivima i stimulatorima epitelizacije.

Nuspojave vezane za središnji živčani sistem nastaju prilikom radioterapijskog lečenja tumora mozga i moždanih metastaza. Delimo ih na akutne, rano i kasno odložene reakcije.

Akutne reakcije nastaju za vreme radioterapije. Obično se očitavaju znakovima povišenog intrakranijalnog pritiska kao posledice moždanog edema. U lečenje se uključuju kortikosteroidi i antiedematozna terapija.

Rano odložene reakcije očitavaju se mučninom, povraćanjem, disartrijom (poremećaj artikulacije govora), disfagijom(otežano gutanje) , ataksijom (poremećaj ravnoteže, koordinacije i nesigurnost u hodu)i nistagmusom (titranje očiju). Ove promene su prolazne i obično ne zahtevaju lečenje.

Kasno odložene reakcije uglavnom su ireverzibilne i progresivne. Klinička slika zavisi o lokalizaciji i volumenu mozga koji se zračio. Najčešće se razvije atrofija mozga i glioza( preobiman rast astrocita i odgovoran je za nastanak ožiljaka „plaka“) koja može oponašati intrakranijalni tumorski proces. Pri zračenju dece nastaju endokrinopatije ( poremećaj rada endokrinih žlijezda), oštećenje vidnog živca i zaostajanje u intelektualnom razvoju.

Nuspojave pri zračenju glave i vrata:

  • Ljuštenje epitela usne duplje, ždriela i grkljana. Savetuje se čišćenje sluznice usne duplje mehaničkim uklanjanjem naslaga, njenim vlaženjem i sprovođenjem higijene.
  • Mukozitis (upala sluznice usne duplje sa aftama) može nastati kao posledica infekcije gljivicama, virusima i bakterijama. U početku je infekcija lokalozirana, ali često stvara sklonost za sistemsku infekciju. Lečenje je specifično , prema uzroku.
  • Kserostomija ( suvoća usta) je rezultat upalnih i degenerativnih promena žlezda slinovnica . Promene nastaju brzo i ireverzibilne su, a čitaju se disfagijom(otežano gutanje) i gubitkom ukusa. Zbrinjavanje kserotomije obuhvata umetno nadomeštanje sline (umetna slina) ili oralnim ispiranjem čajem od kamilice.
  • Zubni karijes zahteva preventivno premazivanje 1%-tnim fluoridnim gelom
  • Osteoradionekroza (patološka promena kosti koja može varirati od atrofije do pojave nekrotičnih žarišta sa posledičnom frakturom kosti) pojavljuje se u 10-15 % zračenih bolesnika. Manifestuje se jakim bolovima i otežanim žvakanjem. Leči se hirurški ili konzervativno.

Nuspojave pri zračenju probavnog sistema:

Mogu biti opasne po život i pri zračenju tumora probavnog sistema mora se sprovoditi pažljiva kontrola bolesnika.

  • Akutni radijacijski enteritis: manifestuje se mučninom, povraćanjem, abdominalnim bolovima, tenezmima (lažni grčevi sa nagonom za stolicu) i vodenastim stolicama. Terapija se sastoji u rehidraciji i parenteralnoj prehrani, medikamentnom lečenju, smanjenja boli i kontroli crevnog motiliteta.
  • Hronični radijacijski enteritis nastaje 6-8 mjeseci nakon zračenja.Manifestuje se abdominalnim bolovima, krvavim prolivima, tenezmima i gubitkom telesne mase.
  • Mogu se razviti i tegobe prohodnosti creva kao što su stenoze, adhezije i fistule koje se leče konzervativno ili hirurški.
  • Radijacijska bolest može se pojaviti povodom zračenja velikih područja gornjeg dela trbuha . Manifestuje se iznenadnom mučninom i povraćanjem 1 do 3 sata nakon zračenja. Nakon nekoliko sati simptomi postupno nestaju. Leči se sedacijom i simptomatski.
Radioterapija
Radioterapija
Radioterapija
Radioterapija